موسیقی، یکی از اسباب و علل مقبولیت شعر نزد خواننده و شنونده است. این پدیده در شعر جهانی، که در بیشتر زبانهای دنیا شناخته شده، به چشم می خورد. هر شعری، به عنوان یک پدیده جهانی و در عین حال ملی و محلی، میزان توفیق و ماندگاریش بستگی به میزان بهره مندی آن از موسیقی دارد. موسیقی شعر، دارای دامنه پهناوری است. وزن و منشا آن در میان ملل مختلف ممکن است سرچشمه های گوناگون داشته باشد، چنانکه در شعر عرب می توان آنرا به آهنگ پای شتران که در صحرا گام می زنند نسبت داد اگر چه شاعران عرب غالبا استفاده از شکل تفعیله را اختیار نموده و در مواردی اندک میان شکل سنتی و نوین آن تلفیق ایجاد نموده اند ولی از توانایی های موسیقی سنتی نیز بهره مند بوده اند. این پدیده، در شعر فلسطین هم قابل ملاحظه بوده و شاعران به خود اجازه داده اند از آزادی ساختار موسیقی برخوردار باشند. خواننده ی قصاید سمیح القاسم بعنوان یکی از شعرای فلسطینی، با اندکی ذوق و معلومات قادر به تشخیص موسیقی بیرونی و درونی آنها خواهد بود.

چکیده فارسی:یکی از شگردهای اساسی شاعران پایداری فلسطین در تبیین جلوه های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مقاومت، کاربرد نمادها و نشانه های مربوط به کودک جنگ است. این ویژگی که از وزین ترین محمل های تشخص معنا و فرم شعر مقاومت فلسطین به شمار می رود، در شعر سمیح القاسم نمودی بارز و تعیین کننده دارد. بر این اساس، موضوع پژوهش حاضر، توصیف و تحلیل برجسته ترین نشانه های شعر سمیح در این راستا، اعم از عنوان اشعار، زمان، مکان و شخصیت های روایی است. یافته های تحقیق نشان می دهند، در اشعار سمیح القاسم که تماما «درباره کودک» سروده شده اند، نه «برای کودک»، نشانه های وابسته به زمان در سه شاخه کودکی، زمان از دست رفته و بازگشت به زادبوم، نشانه های مکان، مانند قدس، مدرسه، وطن و زندان، در کنار نشانه های مربوط به شخصیت های عام و خاص، نظیر پدر، مادر، کودک شهید و اشغالگر، پربسامدترین نشانه ها هستند. در رویکرد کلی شاعر به واقعیت کودک جنگ، مقارنت مفهوم اندوه، ناامیدی و پایداری مشهود است. نتیجه این نگرش، تکرار مولفه مقاومت تراژیک در محتوای این دسته از اشعار اوست. چکیده عربی: من أهم التقنیات عند شعراء المقاومة الفلسطینیة فی شرح الآثار الاجتماعیة والسیاسیة والثقافیة المترتبة عن قضیة المقاومة هو استخدام الرموز والعلامات المتعلقة بأطفال الحرب. هذه المیزة التی کانت من أقوی الطرق لتحدید المعنی وشکل القصیدة المقاومة الفلسطینیة، تتجلی متمیزة فی الأساس فی شعر سمیح القاسم. وفق اً لذلک، یعالج هذا البحث فی ضوء المنهج الوصفی– التحلیلی دراسة أبرز السمات والرموز فی شعر سمیح القاسم عن أطفال المقاومة مثل عنوان القصائد، والزمان، والمکان، والشخصیة الروائیة. توصّل هذا المقال إلی أن شعر القاسم المکتوب عن الطفل الفلسطینی یتمثلبأسره «فی الأطفال» ولا «للأطفال» ومن ثمّ السمات المتصلة بالزمان (بثلاثة روافد هی الطفولة والزمن المفق ود والعودة إلی الأرض) والمکان (الأماکن الخاصة والمرتبطة بالوطن مثل المولد والسجن والمدرسة واسم مدن المقاومة کالقدس وغزة) والشخصیات الخاصة والعامة فی صعید المقاومة (مثل الأب والأم والأطفال الشهداء والمحتل) من أکثر السمات تردد اً فی شعره. فی اتجاه الشاعر العام فی مسیرة شعره عن حقیقة الطفولة والحرب تقترن ملامح الحزن والیأس والصمودبعامة ونتیجة لذلک یتکرر عنصر المقاومة المأساوی فی مضمون قصائده القائمة علی مشاهد من الطفولة والحرب.

وجود انواع رنگ ها در طبیعت، امری بی اهمیت یا تصادفی نیست بلکه بیانگر دخالت عالی ترین درجات حکمت در امر آفرینش است. رنگ ها همچون نشانه های روشن از گذشته های دور، برای بیان باورهای مردم در ابزار، وسایل و لباس و مانند آنها نمود یافته است. شاعران معاصر عرب با تأثیر از نمادگرایان غربی، رمز و نماد را وارد شعر معاصر کردند و به هر چیزی، خاصیت نمادین بخشیدند. عنصر رنگ نیز که یکی ازاجزای مهم صورخیال است، یکی از عناصر مهم زبان نمادین شاعران مقاومت و بیان نمادین آنها گردید. این مقاله بر آن است تا به سؤال های زیر پاسخ دهد:1- شاعر از این عنصر برای بیان مفاهیم نمادین خود، چه بهره ای برده است؟2- آیا می توان از طریق شناخت ویژگی ها، خواص و معانی نمادین رنگ ها و تأثیرات آنها، پرده از روی بسیاری از رمزهای شعر او برداشت؟

یکی از مشخصه های اصلی شعر معاصر عربی این است که در بیان مفاهیم جمعی و در ترسیم ناهمگونی های سیاسی و اجتماعی از اسطوره بهره می گیرد. اساطیر یونانی، یکی از اجتماع پذیرترین اسطوره هاست؛ از همین رو از سوی شاعران معاصر مورد اقبال فراوان قرار گرفته است. یکی از این اسطوره ها، اسطوره اولیس است که در نزد شاعران برجسته شعر معاصر عربی جایگاه ویژه ای یافته است. از جمله این شاعران می توان به سمیح القاسم شاعر معاصر فلسطین (1939-2014) و ادونیس شاعر معاصر سوریه (1930) اشاره نمود. در پرتو توجه ویژه دو شاعر یاد شده به اسطوره اولیس و نقش محوری آن اسطوره در شیوه القای مفاهیم مورد نظر، پژوهش حاضر بر آن است تا به شیوه توصیفی-تحلیلی در گام اول، خوانش سمیح القاسم و در گام دوم، خوانش ادونیس از اسطوره اولیس را به صورت جداگانه با بعد کهن آن مورد تحلیل و همسنجی قرار دهد و رویکرد هریک از شاعران را با اصل اسطوره یونانی اولیس بسنجد. در بخش نتیجه نیز ضمن توجه به اصل اسطوره، خوانش دو شاعر از اسطوره یادشده نسبت به یکدیگر مورد همسنجی قرار گرفته است. اهمیت و ضرورت تحقیق در این امر نهفته است که انجام چنین پژوهش هایی به کشف دغدغه های شاعران می انجامد و در پی آن می توان به فهم دقیق تر و مناسب تری از شعر معاصر عربی دست یافت. از همسنجی و تحلیل متن اسطوره ای دو شاعر چنین استنباط می شود که هریک از این شاعران توانسته اند با الهام گیری از این روایت اسطوره ای، به اسطوره سازی روی آورند و از رهگذر آشنایی زدایی و حمل تجربه جدید بر آن، ادیبانه تر اوضاع نابه سامان و ناهمگون زندگی فردی و اجتماعی خود را به تصویر بکشند و آن را فرادید مخاطب قرار دهند. تلاش برای دستیابی به هویت از دست رفته، ابراز وفاداری به پنه لوپه معاصر، امید به رستاخیزی نوین و تاکید بر ضرورت تغییر و تحول در جامعه عربی از مهم ترین محورهای مورد بحث این دو شاعر بوده است.

چکیده فارسی: قرآن کریم بادعوت به برداشتن انواع قید وبندهای جسمی و روحی از تن و روان انسان، بزرگترین انقلاب وعمیق ترین تحول را در جامعه ی بشری ایجاد نمود، آیات وقصص آن سرشار از درس ها و عبرت ها در هشدار به ظالمان و غاصبان و دعوت مظلومان به پایداری وحق طلبی است؛ بویژه «أحسن القصص»ش که با ظرافت خاص، با پیرنگ «إنّ ربّی لطیف لما یشاء»، رسیدن مظلوم از حضیض چاه به اوج جاه و از ذلت بردگی و زندان به عزّت عزیزی و سربلندی در امتحان را، به تصویر می کشد. شاعران عرب بویژه شاعران فلسطین، با الهام از جنبه های مختلف داستان حضرت یوسف«ع» وسازگار نمودن ابعاد آن با تجربه ی شعری و واقعیت زمان خویش؛ ضمیر ناخودآگاه مخاطبان شعرشان را به سوی دلالت های نوین این میراث دینی فراخوانده اند و با تمسک به آن به عنوان میراث غیر قابل مصادره ومحاصره ی مشترک بشری، به مقابله با محاصره سرزمین ومصادره فرهنگ خود برآمده اند. پژوهش حاضر، به روش توصیفی تحلیلی، به بیان بازتاب جنبه های مختلف داستان حضرت یوسف«ع» در شعر دو شاعر برجسته ی مقاومت فلسطین، محمود درویش و سمیح القاسم پرداخته و به این نتیجه رسیده است که این دو شاعر با فراخوانیی هدفمند این داستان قرآنی، آن را سرچشمه ی جوشانی برای بیان زیباترین مضامین ادب پایداری ساخته وشخصیت های آن را نمادی برای وضعیت فلسطین، خیانت برخی کشورهای عربی و رنج های شخصی خود قرار داده اند. (چکیده عربی: إنّ القرآن الکریم أوجد أعظم ثورة وأعمق تطور فی المجتمع البشریّ، بدعوته إلی ما یَضع عن جسم البشر وروحه، أنواع الإصر والأغلال؛ وآیاته وقصصه ملیئة بالعبر والأمثال، فی إنذار الظالمین والغاصبین؛ ودعوة المضطهدین والمظلومین إلی الصمود واستعادة حقوقهم المغتصبة. خاصّة قصّة "أحسن القصص" التی تصوّر بحبکتها«إِنَّ رَبّی لَطیفٌ لِما یَشاءُ»صعودَ المظلوم المحسود، من حضیض الجُبّ إلی أکرم مثوی ومن ذُلّ السجن والسبی إلی عزّ المُلک والسُما. فالشعراء العرب خاصّة الفلسطینین منهم استطاعوا بالاستلهام من الجوانب المختلفة لهذه القصّة، وتنسیقها مع تجربتهم الشعریّة وواقع زمانهم، أن یدعوا ضمیر مخاطبی أشعارهم إلی الدلالات الجدیدة لهذا التراث الدینیّ وتمسکوا به کمیراث غیر قابل للاغتصاب والحصار وبذالک واجهوا حصار الأرض واغتصاب ثقافتهم. تسعی هذه الدراسة منتهجة المنهج الوصفی التحلیلی، إلی بیان صدی الجوانب المختلفة من قصّة یوسف(ع) فی شعر شاعرین بارزین من شعراء المقاومة الفلسطینیة، أعنی محمود درویش وسمیح القاسم. وتوصلت إلی أَنّ الشاعرین استطاعا باستدعائهما الهادف لهذه القصة القرآنیة، أن یجعلاها نبعا فیاضا لبیان أجمل مضامین أدب المقاومة. وجعلا من شخصیات هذه القصة، رموزا للواقع الفلسطینی وخیانة بعض الدول العربیة و کما استطاعا أن یجعلاها مرآة لآلامهما الشخصیّة. )

چکیده فارسی:یکی از مهم ترین اسطوره هایی که با بارمعنایی رستاخیز و خیزش دوباره در شعر معاصر عربی حضوری چشمگیر دارد و حجم انبوهی از دفترهای شعری شاعران را به خود اختصاص داده، اسطوره اوزیریس مصری است. سمیح القاسم شاعر معاصر فلسطین (1939-2014) از جمله شاعرانی است که در سه مرحله به این اسطوره توجهی نشان داده است به گونه ای که با مرحله سه گانه الگوی سفر تک اسطوره قهرمان «جوزف کمبل» نظریه پرداز مشهور آمریکایی قابل تطبیق و اعمال است. سه مرحله ای که شاعر از اسطوره یادشده الهام گرفته در سه سروده «علیقلعه الامبراطور»، «حواریه العار» و «اوزیریسالجدید» تجلی پیدا کرده است که به ترتیب با مرحله سه گانه الگوی «عزیمت»، «تشرف» و «بازگشت» همخوانی دارد. در پرتو این شناخت، پژوهش حاضر می کوشد با روش توصیفی- تحلیلی ضمن بررسی چگونگی حضور شخصیت اسطوره ای اوزیریس و شیوه های فراخوانی و به کارگیری آن را در شعر شاعر، میزان پایبندی وی به الگوی مورد نظر را مورد واکاوی و تحلیل قرار دهد. برداشت این است که سمیح القاسم شاعری متعهد و پایبند به سرزمین مادری است که باتوجه به نگاه خاص خود و نیاز جامعه معاصر، با بیانی نمادین، اسطورها وزیریس را همانند انگاری و باز آفرینی کرده است.  چکیده عربی:إنّ إسطورة أوزیریس المصریّة من أهم الأساطیر الموظفة فی الشعر العربی المعاصر حیث استحوذت علی الدواوین الشعریّة بشکل لافت بما تحتوی علی الانبعاث والخیر والبرکة. هذا وإنّ سمیح القاسم الشاعر الفلسطینی المعاصر من أحد الشعراء العرب المعاصرین الذیاستلهمها فی قصائده الثلاثة المعنونة بـ «علیقلعةالامبرا»، «حواریّةالعار» و «اوزیریسالجدید» حیث یمکن تطبیق مراحل سفر البطل الشعری مع مراحل أسفار المنظّر الشهیر الإمریکی جوزف کامبل الثلاثة المشتملة علی العزیمة، الرحلة والعودة. علی ضوء هذه المعرفة تحاول هذه المقالة بمنهجها ال وصفی- التحلیلی دراسة أشکال حضور أسطورة اوزیریس و کیفیّة استدعاءها فی القصائد المذکورة للشاعر و مدی مطابقتها مع أسفار جوزف الثلاثة. من المستنبط أن سمیح القاسم مال إلی توظیف شخصیة اوزیریس فی نصه الشعری علی أساس رؤیته الجدیدة الملتزمة وضر وریات الوطن العربی وخاصة الفلسطین.

این پژوهش به بررسی نقش و روش های عناصر زبانی در نمایش هویت خودی و مرزبندی خود با دیگری در شعر سمیح القاسم در کتاب «دمی علی کفی» پرداخته است. «دمی علی کفی»، مجموعه ای از اشعار پایداری سمیح است که او در آن تلاش کرده است از طریق شعر، به دفاع از وطن و هموطنان خود بپردازد؛ وطنی که خاک آن میراث اجدادی یک ملت است و به سبب سستی یا خیانت سردمداران وقت به اشغال بیگانگان درآمده است. شاعر در این اثر، شعر را سلاحی می بیند که باید با آن به دفاع از مظلوم و مبارزه با ظالم پرداخت. پژوهش پیش رو درصدد است با بررسی روش های ادبی و زبانی بکارگرفته شده در شعر، نحوه مرزبندی میان خود و دیگری در این اثر را تحلیل و بررسی کند و به این سؤال پاسخ دهد که عناصر ادبی و زبانی از چه طریق در مرزبندی طرف خودی با بیگانه نقش ایفا کرده اند؟ و به این نتیجه می­رسد که روش هایی چون تکرار و چرخش ضمیر، نقش اساسی در معرفی هویت فلسطینی و ایجاد مرز میان خود و دیگری داشته است.

یکی از ویژگی­ های برجستة ادبیات پایداری، به کارگیری عناصر نمادین در آن است. در این میان، نمادهای طبیعی، نمود زیادی در بیان اندیشه­ های شاعران مقاومت داشته­ اند. پرندگان جزئی از عناصر طبیعت هستند که شاعرانِ حوزة ادبیات پایداری برای پربار­ کردن مضامین اشعار خود و استفاده نمادین، از آنها بهره برده­ اند. سمیح القاسم به عنوان یکی از شاعران برجسته حوزة ادبیات پایداری از اسطوره و نمادِ پرندگان، برای بیان اندیشه های مبارزه طلبانه و آزادی خواهانة خود بهره­ جسته است و آن را به عنوان پوششی برای بیان اعتراض به وضع نامناسبِ انسان فلسطینی به کار می­ گیرد؛ وی توانسته به زیبایی، به این هدف خود جامة عمل بپوشاند و با استفاده از نمادهایی با بارهای معنایی مثبت و منفی، از یک سو چهرة ستمکاران و زشتی اعمال آنان و از سویی دیگر لزوم مبارزه و پایداری انسان فلسطینی را به تصویر بکشد. از آنجا که مردم و سرزمین، بخش عظیمی از شعر وی را دربرگرفته و صورت های نمادین پرندگان به صورتی غیر مستقیم به آنها اشاره دارد؛ پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی بر آن است تا به واسطة پرده­ برداری از نحوة کاربرد نماد پرندگان در شعر سمیح القاسم، بخش عظیمی از شعر او را رمزگشایی کند.

اسطوره ­ی میان­ رودانیِ «گیل­گمش» به همراه شخصیت مکمّل وی «انکیدو» با درونمایه­ ی مرگ، جاودانگی و آرمان های والای انسانی، جایگاه ویژه­ای در شعر معاصر عربی یافته و مورد توجه شاعران نوگرای آن قرار گرفته است. سه تن از شاعران نامدار معاصر عرب «سمیح القاسم»، «ادونیس» و «سعدی یوسف» در بستر شعرشان، توجه ویژه به این اسطوره نمودند و کوشیدند با محور قراردادن شخصیت اسطوره­ایِ گیل­گمش و الهام­گیری از تجربه­ی آن، به ترسیم خواسته­ها و دل­نگرانی­های خود بپردازند و با خوانشی جدید از آن میراثِ کهنِ اسطوره­ای، تفسیری تازه­تر و عمیق­تر از آن تراژدی غمبار ارائه دهند. در پی تمرکز ویژه­ی سه شاعر یادشده بر اسطوره­ی مورد بحث، این پژوهش بر آن است تا پس از معرفی اسطوره­ی یادشده، در گام نخست با روش توصیفی ـ تحلیلی و به صورت جداگانه، به واکاوی محورهای مورد توجه هر یک از شاعران از اسطوره، نقد محتوایی متن شعری آنان و تبیین اهداف الهام­گیری از سوی سه شاعر بپردازد و در گام دوم، رویکردهای آنان به کهن­اسطوره را مورد همسنجی و مقایسه قرار دهد و به عنوان نتیجه، آن را فرادید مخاطبان قرار دهد. از نتایج این پژوهش آن است که سه شاعر با نگاه خاکستریِ خود، گیل­گمش را در فضای تراژدیک و غمبار حضور داده­اند. دیگر اینکه سمیح القاسم به رغم استفاده­ی چشمگیر از شگردهای ادبی، نتوانسته تجربه­ی جدیدی بر گیل­گمش خود حمل نماید و به تکرار تجربه­ ی کهن پرداخته است. این در حالی است که ادونیس و سعدی یوسف به مرحله­ی «اسطوره ­سازی» رسیده­ و توانسته­اند از رهگذر آن شخصیت اسطوره­ای، تجربه­ های جدیدی را فرادید مخاطب قرار دهند.

إنّ الرمز من أبرز الظواهر الفنیة فی التجدید الفکری وفی القدرة الفنیة، إذ أدّی دوراً کبیراً فی الحرکة الأدبیة المعاصرة لأنّه أصبح وسیلة فنیة تُستخدم لتبیان المقاصد الإنسانیة فی شعر کل شاعر وجد ذاته فی مواجهة عنیفة مع آلام الذات والإنسان والمجتمع معاً. فوظّف بعض الشعراء رموز الطبیعة لتعمیق مواقفهم الوطنیة والظروف السیئة التی سیطرت علی شعبهم، ومفردة "الریح" تعدّ من جملة تلک الرموز، وهی من العناصر الطبیعیة التی وردت بکثرة فی النصوص الشعریة واتّخذت أبعاداً جمالیة وإنسانیة وحملت دلالات وفقاً لتجربة کل شاعر ورؤیاه. سمیح القاسم من الشعراء الذین اتّجهوا إلی استخدام الرموز الطبیعیة، واللغة الرمزیة عنده لغة رقیقة تعبّر عمّا یحسّه من علاقته بواقع الشعب وأحداث وطنه، وتحمل مظاهر الطبیعة عنده دلالات رمزیة یستعین بها الشاعر لبیان معتقداته. یتناول هذا البحث وفقاً للمنهج الوصفی-التحلیلی ظاهرة بارزة فی شعر القاسم وهی لجوؤه إلی الطبیعة للتعبیر عمّا یجیش فی خاطره من رؤی فلجأ إلیها مستلهماً معانیها التی یرید إیصالها إلی المتلقّی ومن أهم نتائج هذا البحث أنّ "الریح" فی شعر القاسم ترمز إلی دلالات متعددة منها: العدوّ الصهیونی، والاحتلال الذی جثم علی الأرض الفلسطینیة، والمقاومة، والوطن المحتلّ، والمقاتل الفلسطینی، والأمل إلی الحریة، والاستقلال، و کذلک مشاعر الحزن، وتعب الحیاة وأیضاً تبیین نفسیة الشاعر. إذن لتوظیف هذه المفردة فی أشعاره تداعیات مختلفة، أحیاناً فی معناها الإیجابی وتارة فی معناها السلبی ومما یفید البحث أن الوطنیة والمقاومة، والأمل بالمستقبل المطلوب من العناصر الرئیسة لأفکار هذا الشاعر الثوری، فهو یصوّر لنا التزامه بالنسبة إلی الشعب والأوضاع التی یعیشها بلده من خلال بیان رمزی